Artykuł w wersji angielskiej został opublikowany w Synchrotron Radiation in Natural Science (Bulletin of the Polish Synchrotron Radiation Society) 2023, nr 23, str. 8
https://biuletyn.synchrotron.org.pl/wp-content/uploads/2023/12/Biuletyn_all_12_2023.pdf

Polski wkład do Europejskiego Centrum Promieniowania Synchrotronowego

Anna Wolska, Krystyna Ławniczak -Jabłońska
Instytut Fizyki PAN


Europejskiego Centrum Promieniowania Synchrotronowego (European Synchrotron Radiation Facility – ESRF) nie trzeba przedstawiać nikomu, kto wykorzystuje w pracy naukowej promieniowanie synchrotronowe. Jest to obecnie najnowocześniejsza infrastruktura badawcza, zlokalizowana w Grenoble we Francji, po raz pierwszy udostępniona użytkownikom w roku 1994. Budowa i eksploatacja tak unikalnej oraz kosztownej aparatury badawczej była możliwa dzięki utworzeniu wielonarodowego konsorcjum, które rozpoczęło finansowanie budowy w 1988 oraz pokrywa koszty bieżącej eksploatacji i modernizacji źródła oraz linii badawczych [1]. Polscy naukowcy stowarzyszeni w PTPS już od roku 1991 podejmowali starania, aby Polska była częścią tego konsorcjum.

Dzięki tym działaniom, zarówno na poziomie naukowym (organizacja wielu szkół, sympozjów i specjalistycznych warsztatów z zakresu technik synchrotronowych), jak i administracyjnym (pisma do ministerstwa, spotkania z ministrami, praca w zespołach do spraw dużych urządzeń badawczych w ministerstwie itp.) Polska oficjalnie dołączyła do Konsorcjum ESRF w roku 2004 jako członek stowarzyszony z wkładem na poziomie 0.6% rocznego budżetu ESRF. Było to uwieńczenie wysiłku całego polskiego środowiska synchrotronowego reprezentowanego przez prof. Krystynę Ławniczak-Jabłońską z Instytutu Fizyki PAN w Warszawie, która uzyskała finansowanie na ten cel na lata 2004-2006 na zasadzie odpowiedniego zwiększenia dotacji dla IF PAN.

W marcu 2006 roku zostało utworzone Krajowe Konsorcjum jednostek naukowych zainteresowanych korzystaniem z Europejskiego Centrum Promieniowania Synchrotronowego w Grenoble. Konsorcjum początkowo składało się z 9 jednostek:

  1. Instytut Fizyki PAN w Warszawie
  2. Instytut Neurologii, Collegium Medium Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie
  3. Wydział Fizyki i Informatyki Stosowanej Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie
  4. Wydział Fizyki Technicznej i Matematyki Stosowanej, Politechniki Gdańskiej
  5. Instytut Chemii Fizycznej PAN w Warszawie
  6. Instytut Fizyki Uniwersytet Śląski w Katowicach
  7. Instytut Fizyki Doświadczalnej Uniwersytetu Warszawskiego
  8. Wydział Chemii Uniwersytetu Warszawskiego
  9. Instytut Paleobiologii PAN w Warszawie

Obecnie w skład Konsorcjum wchodzi 20 jednostek naukowych. Ich przedstawiciele tworzą Radę Krajowego Konsorcjum. Rolę koordynatora pełni Instytut Fizyki PAN.

W roku 2006 IF PAN, jako przedstawiciel Krajowego Konsorcjum, w ramach projektu specjalnego „Udział Polski w Europejskim Konsorcjum Promieniowania Synchrotronowego w Grenoble, Francja z wkładem 1% rocznego budżetu” na podstawie umowy 155/ESR/2006/03, uzyskał finansowanie na lata 2006-2009 przedłużone aneksem do roku 2011. Wkład finansowy na poziomie 1% gwarantuje polskim naukowcom 1% czasu pomiarowego dostępnego na wszystkich stacjach badawczych. Rozliczenie wykorzystanego czasu pomiarowego przez członków Konsorcjum ESRF jest przygotowywane co 3 lata. W przypadku przyznania większej ilości czasu pomiarowego wysłana jest prośba o dopłatę lub wyrażenie zgody na odpowiednie ograniczenie czasu pomiarowego w kolejnym okresie rozliczeniowym. Jeżeli czasu było mniej, w kolejnym okresie jest to odpowiednio wyrównywane.

W latach 2011-2016, po zmianach prawnych w finansowaniu nauki, nie było możliwości wnoszenia do ESRF należnego wkładu. Pomimo tego, w oczekiwaniu na utworzenie przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego odpowiedniej ścieżki prawnej, dyrekcja ESRF nie zablokowała naukowcom z polską afiliacją możliwości starania się o czas pomiarowy.
W roku 2016 IF PAN, jako przedstawiciel Krajowego Konsorcjum, decyzją Nr DIR/PM/2016/03 w ramach przedsięwzięcia pod nazwą ”Wsparcie udziału polskich zespołów naukowych w ESRF oraz CERN” uzyskał z MNiSW środki finansowe na uregulowanie kosztów zaległych zobowiązań finansowych wobec ESRF za lata 2011-2016.

Również w roku 2016 decyzją Nr DIR/WK/2016/19 z dnia 6 grudnia IF PAN uzyskał środki finansowe z MNiSW na finansowanie kosztów wkładu krajowego wnoszonego na rzecz udziału we wspólnym międzynarodowym przedsięwzięciu pod nazwą ”European Synchrotron Radiation Facility – Europejskie Centrum Promieniowania Synchrotronowego”. Środki te były rozliczane na zasadzie grantu, na podstawie wyników naukowych z eksperymentów wykonanych w ESRF co roku raportowanych do specjalnej Komisji w MNiSW. Dopiero po zatwierdzeniu rocznego raportu przyznawano środki na kolejny rok. Środki przyznano na 5 lat. Zawierały one polski wkład finansowy do budżetu ESRF w wysokości 1% budżetu tej instytucji. Dzięki korzystnemu kursowi Euro w tym okresie, pomimo wzrostu budżetu ESRF, byliśmy w stanie wpłacać polski wkład. Projekt pokrywał również koszty obsługi projektu: prowadzenie strony internetowej, uczestnictwo w spotkaniach Zarządu ESRF oraz zbierania wyników przeprowadzanych eksperymentów i przygotowywania sprawozdań do ministerstwa. Kierownikiem tego projektu była również prof. Krystyna Ławniczak-Jabłońska. Stronę internetową i sekretarską obsługę
projektu prowadziła mgr Joanna Libera. Prof. Wojciech Paszkowicz reprezentował Polskę w Komitecie Administracyjnym i Finansowym ESRF.
W roku 2015 „ESRF – Europejski Ośrodek Synchrotronowy” został w wyniku starań IF PAN wpisany na Polską Mapę Infrastruktury Badawczej. Udział Polski w ESRF został wpisany również w kolejnej edycji Mapy zatwierdzonej przez MNiSW w dniu 24 stycznia 2020.

W roku 2021 w ramach programu Ministerstwa Edukacji i Nauki „Wsparcie udziału polskich zespołów naukowych w międzynarodowych projektach infrastruktury badawczej”, IF PAN w imieniu Krajowego Konsorcjum uzyskał grant pt. „Polski wkład do Europejskiego Centrum Promieniowania Synchrotronowego” (UMOWA Nr 2021/WK/11). W ramach grantu Polska wpłaca 1% wkładu do budżetu ESRF. Dzięki temu naukowcy z polską afiliacją mogą nadal występować o czas pomiarowy. Wystąpienie o ten projekt i raportowanie jego rezultatów do MEiN przejęła dr hab. inż. Anna Wolska z IF PAN w Warszawie, która reprezentuje również Polskę w Zarządzie ESRF. Stronę internetową projektu prowadzi mgr Joanna Libera, natomiast mgr Anna Reszka reprezentuje Polskę w Komitecie Administracyjnym i Finansowym.

ESRF przyjmuje wnioski projektów indywidualnych dwa razy w roku: do 1 marca oraz do 10 września. Program naukowy badań prowadzonych w ESRF wyznacza Naukowy Komitet Recenzujący poprzez ranking zgłoszonych projektów eksperymentów. Komitet tworzą Zespoły Specjalistyczne składające się z wybitnych międzynarodowych specjalistów. Ostateczną decyzję o wyborze projektów do realizacji podejmuje Dyrektor Naczelny po zasięgnięciu opinii naukowców-opiekunów stacji badawczych, co do technicznych możliwości wykonania projektu oraz uwzględniając wykorzystanie przez dany kraj należnego, zgodnie z wnoszonym wkładem, czasu badawczego. W przypadku projektów wykonywanych we współpracy międzynarodowej czas badawczy liczony jest proporcjonalnie dla danego kraju, w zależności od afiliacji naukowców biorących udział w projekcie, niezależnie od tego czy wszyscy wymienieni w projekcie bezpośrednio brali udział w eksperymencie.

Dostęp do wiązki dla naukowców z krajów stanowiących Konsorcjum ESRF pokrywany jest z wkładów płaconych przez poszczególne kraje. Dodatkowo opłacane są również koszty podróży i pobytu 3 naukowców przeprowadzających eksperyment. Projekty naukowe, którym został przyznany czas pomiarowy, otrzymują techniczną oraz inną niezbędną pomoc w trakcie przygotowania i przeprowadzania eksperymentu.
Realizowany obecnie grant MEiN, oprócz finansowania 1% wkładu do ESRF, oferuje też dofinansowanie uczestnictwa w konferencjach dla naukowców z polską afiliacją prezentujących wyniki badań przeprowadzonych w ESRF. Ma to na celu ułatwienie polskim naukowcom upowszechniania wyników swoich badań zarówno na forum międzynarodowym, jak i krajowym oraz nawiązywanie nowych kontaktów naukowych w kraju i za granicą. Regulamin dofinansowania zamieszczony jest na stronie projektu: http://www.ifpan.edu.pl/esrf/

Wyniki badań prezentowane na konferencjach czy publikowane w czasopismach naukowych muszą zawierać podziękowania do grantu MEiN finansującego dostęp Polski do ESRF. Przykładowa formuła: The access to the ESRF was financed by the Polish Ministry of Education and Science, dec. no. 2021/WK/11.

Informacje o publikacjach, prezentacjach konferencyjnych, fakcie zamieszczenia wyników w rozprawie doktorskiej czy dorobku wchodzącego do habilitacji powinny być przesyłane do mgr Joanny Libery (esrf-polska@ifpan.edu.pl). Są to wymierne rezultaty projektu, które mają wpływ na to czy MEiN będzie kontynuować finansowanie, a zatem czy polscy naukowcy będą nadal mieli zapewniony dostęp do ESRF.

[1] Anna Wolska and Wojciech Paszkowicz „Poland at the European Synchrotron Radiation Facility: 30 years of history and future prospects” Bulletin of the Polish Synchrotron Radiation Society 22 (2022) 15